สาระน่ารู้, โรคและอาการเจ็บป่วย
ไขข้อสงสัย ฮีโมโกลบิน (Hemoglobin) คืออะไร เจาะลึกหน้าที่ โครงสร้าง และเกณฑ์ค่า Hb ปกติ
เมื่อตรวจสุขภาพ หลายคนมักสงสัยว่าค่า Hb หรือ Hgb คือค่าอะไร และเฮโมโกลบินทำหน้าที่อะไรในร่างกาย บทความนี้จะพาคุณไปเจาะลึกทุกข้อสงสัยเกี่ยวกับฮีโมโกลบิน (Hemoglobin) ตั้งแต่โครงสร้าง หน้าที่การทำงาน เกณฑ์ค่าฮีโมโกลบินปกติของผู้ชายและผู้หญิง รวมถึงสาเหตุและอาการเมื่อเกิดภาวะฮีโมโกลบินสูงหรือต่ำ เพื่อเป็นแนวทางในการดูแลรักษาสุขภาพอย่างถูกต้อง
ในการเจาะเลือดตรวจสุขภาพพื้นฐาน (CBC) เรามักจะพบตัวย่อทางภาษาอังกฤษหลายตัว ซึ่งหนึ่งในค่าที่สำคัญที่สุดก็คือ Hb หรือ Hgb หลายคนอาจมีคำถามว่า Hb คืออะไร และมีความสำคัญต่อร่างกายอย่างไร หากค่าเลือดเหล่านี้ผิดปกติจะส่งผลเสียต่อสุขภาพในแง่ไหนบ้าง บทความนี้มีคำตอบที่ครบถ้วนมาฝากกันครับ
Hemoglobin (Hb หรือ Hgb) คืออะไร ?
ฮีโมโกลบิน (Hemoglobin หรือบางครั้งสะกดว่า Haemoglobin / เฮโมโกลบิน) เป็นสารประกอบสำคัญที่พบในเม็ดเลือดแดง โดย Hb ย่อมาจาก Hemoglobin นั่นเอง ซึ่งฮีโมโกลบินเป็นสารประเภทโปรตีนที่มีธาตุเหล็กเป็นองค์ประกอบหลัก เป็นตัวการสำคัญที่ทำให้เลือดของมนุษย์มีสีแดง การตรวจวัดค่าฮีโมโกลบินจึงเป็นตัวบ่งชี้ว่าร่างกายมีความเข้มข้นเลือดอยู่ในระดับที่เหมาะสมหรือไม่ และมักจะถูกนำมาพิจารณาควบคู่กับค่า Hct คือ (ความหนาแน่นของเม็ดเลือดแดง) เพื่อวินิจฉัยโรคทางการแพทย์
ฮีโมโกลบิน โครงสร้างประกอบด้วยอะไรบ้าง
หากสงสัยว่าเฮโมโกลบินในเลือดประกอบด้วยอะไรบ้าง เราสามารถแบ่งโครงสร้างหลักออกได้เป็น 2 ส่วนสำคัญ ได้แก่:
1. ฮีม (Heme คืออะไร)
Heme คือ ส่วนประกอบที่ไม่ได้เป็นโปรตีน แต่เป็นสารประกอบที่มี “ธาตุเหล็ก (Iron)” อยู่ตรงกลาง ทำหน้าที่เป็นเสมือนแม่เหล็กคอยจับและปล่อยโมเลกุลของออกซิเจน
2. โกลบิน (Globin คืออะไร)
Globin คือ สายโปรตีนที่ล้อมรอบฮีมเอาไว้ (ในทางชีววิทยา ฮีโมโกลบินและฮอร์โมนบางชนิดจัดเป็นโปรตีนที่ทำหน้าที่จำเพาะเจาะจง) โดยฮีโมโกลบิน 1 โมเลกุล จะประกอบไปด้วยสายโปรตีนโกลบิน 4 สาย และฮีม 4 โมเลกุล
นอกจากนี้ ในทารกแรกเกิดยังมีฮีโมโกลบินชนิดพิเศษที่เรียกว่า HbF คือ Fetal Hemoglobin ซึ่งมีความสามารถในการจับออกซิเจนได้ดีกว่าฮีโมโกลบินของผู้ใหญ่ เพื่อแย่งออกซิเจนจากกระแสเลือดของแม่มาหล่อเลี้ยงทารกในครรภ์
เฮโมโกลบิน ทำหน้าที่อะไรในร่างกาย
หน้าที่ของฮีโมโกลบินมีความสำคัญอย่างยิ่งยวดต่อการดำรงชีวิต โดยเฮโมโกลบินพบที่ใด คำตอบคือพบอยู่ภายในเซลล์เม็ดเลือดแดง ทำหน้าที่หลัก 2 ประการ คือ:
1. ขนส่งออกซิเจน (Oxygen Transport)
ฮีโมโกลบินจับกับออกซิเจนที่บริเวณปอด เมื่อรวมตัวกันจะกลายเป็นสารที่เรียกว่า ออกซีฮีโมโกลบิน (Oxyhemoglobin คือ ฮีโมโกลบินที่มีสีแดงสด) จากนั้นเม็ดเลือดแดงจะไหลเวียนเพื่อนำออกซิเจนนี้ไปส่งให้กับเนื้อเยื่อและอวัยวะต่าง ๆ ทั่วร่างกาย
2. ขนส่งคาร์บอนไดออกไซด์ (Carbon Dioxide Transport)
หลังจากปล่อยออกซิเจนให้เซลล์แล้ว ฮีโมโกลบินจับกับคาร์บอนไดออกไซด์ซึ่งเป็นของเสียจากการเผาผลาญพลังงาน นำกลับมาที่ปอดเพื่อขับออกจากร่างกายผ่านการหายใจออก
ฮีโมโกลบิน มีกี่ประเภท
หลายคนอาจยังไม่ทราบว่าฮีโมโกลบินในร่างกายมนุษย์ไม่ได้มีแค่ชนิดเดียว แต่สามารถแบ่งประเภทหลักๆ ได้ตามช่วงวัยและโครงสร้างสายโปรตีน ซึ่งมีความสำคัญมากในการวินิจฉัยโรคทางพันธุกรรม โดยฮีโมโกลบินที่พบในคนปกติ มี 3 ประเภท ได้แก่:
1. ฮีโมโกลบิน เอ (Hb A)
Hb A คือ ฮีโมโกลบินชนิดปกติที่พบมากที่สุดในผู้ใหญ่ทั่วไป (ประมาณ 95-98% ของฮีโมโกลบินทั้งหมด) ทำหน้าที่หลักในการลำเลียงออกซิเจนในชีวิตประจำวัน
2. ฮีโมโกลบิน เอ2 (Hb A2)
เป็นฮีโมโกลบินปกติที่พบในผู้ใหญ่เช่นกัน แต่มีปริมาณน้อยมากเพียงประมาณ 2-3% เท่านั้น
3. ฮีโมโกลบิน เอฟ (Hb F)
Hb F คือ Fetal Hemoglobin หรือฮีโมโกลบินส่วนใหญ่ที่พบในทารกตั้งแต่ยังอยู่ในครรภ์มารดา ซึ่งมีความสามารถในการแย่งจับออกซิเจนได้ดีมาก แต่เมื่อทารกคลอดและโตขึ้น ร่างกายจะค่อยๆ เปลี่ยนไปสร้าง Hb A แทน ทำให้ผู้ใหญ่ปกติจะเหลือค่า Hb F ไม่เกิน 1-2%
ตรวจเช็คระดับน้ำตาลในเลือดด้วยตัวเองได้ง่ายๆ แม่นยำ ทราบผลไว ช่วยให้คุณควบคุมค่าระดับน้ำตาลเพื่อสุขภาพที่ดีและป้องกันภาวะแทรกซ้อนจากเบาหวาน
เช็คราคาและโปรโมชั่นค่าฮีโมโกลบิน ปกติ ควรอยู่ที่เท่าไหร่
Hemoglobin คือ ค่าปกติที่แพทย์ใช้ประเมินความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด ซึ่งเกณฑ์ค่า Hgb ปกติจะมีความแตกต่างกันตามเพศและอายุ ดังนี้:
– ค่า Hb ปกติของผู้ชาย
ผู้ชายวัยผู้ใหญ่ควรมีค่าฮีโมโกลบิน ปกติอยู่ที่ประมาณ 13.8 – 17.2 กรัม/เดซิลิตร (g/dL)
– ค่า Hb ปกติของผู้หญิง
ผู้หญิงวัยผู้ใหญ่ควรมีค่า Hgb ปกติอยู่ที่ประมาณ 12.1 – 15.1 กรัม/เดซิลิตร (g/dL) ซึ่งค่าของเพศหญิงจะต่ำกว่าผู้ชายเล็กน้อยเนื่องจากมีการสูญเสียเลือดช่วงมีประจำเดือน
ภาวะความผิดปกติเมื่อผลตรวจ Hemoglobin ไม่ตามเกณฑ์
การที่ระดับฮีโมโกลบินไม่อยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน บ่งบอกถึงปัญหาสุขภาพที่ควรได้รับการดูแลรักษา ซึ่งแบ่งได้เป็น 2 กรณี คือ
– ภาวะ ฮีโมโกลบินต่ำ (Hb ต่ำ)
Hb ต่ำ เกิดจากร่างกายมีปริมาณเม็ดเลือดแดงน้อยเกินไป หรือที่เรียกว่าโรคโลหิตจาง สาเหตุอาจเกิดจากการขาดธาตุเหล็ก ขาดวิตามินบี 12 สูญเสียเลือดเรื้อรัง หรือโรคไขกระดูก ฮีโมโกลบินต่ำ อาการที่พบได้บ่อยคือ อ่อนเพลีย หน้ามืด ใจสั่น และเหนื่อยง่าย
หากถามว่าฮีโมโกลบินต่ำ กินอะไรดี ผู้ที่มีภาวะนี้ควรเน้นอาหารที่อุดมไปด้วยธาตุเหล็กสูง เช่น ตับ เนื้อสัตว์สีแดง เลือดหมู ผักโขม เพื่อกระตุ้นการสร้างเม็ดเลือดแดง
– ภาวะ ฮีโมโกลบินสูง (Hb สูง)
Hemoglobin สูง เกิดจากร่างกายสร้างเม็ดเลือดแดงมากผิดปกติ สาเหตุอาจเกิดจากการที่ร่างกายมีออกซิเจนในเลือดต่ำ (เช่น ผู้ที่สูบบุหรี่จัด หรืออาศัยอยู่บนที่ราบสูง) ทำให้ร่างกายต้องผลิตฮีโมโกลบินมาชดเชย หรืออาจเกิดจากภาวะขาดน้ำอย่างรุนแรง นอกจากนี้ การมีฮีโมโกลบินสูงอาจเป็นสัญญาณเตือนของภาวะเลือดหนืด ซึ่งมีความเสี่ยงทำให้หลอดเลือดอุดตันได้ง่าย
การดูแลสุขภาพและการเลือกใช้อุปกรณ์ทางการแพทย์
การดูแลระดับฮีโมโกลบินให้อยู่ในเกณฑ์ปกติทำได้โดยการรับประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่ ดื่มน้ำให้เพียงพอ และตรวจสุขภาพประจำปีอย่างสม่ำเสมอ สำหรับผู้ที่มีโรคประจำตัวร่วมด้วย เช่น โรคเบาหวาน หรือโรคความดันโลหิต ควรหมั่นเช็คสัญญาณชีพอย่างใกล้ชิด
หากคุณกำลังมองหาอุปกรณ์สำหรับดูแลสุขภาพที่บ้าน ร้าน Rakmor เป็นร้านขายอุปกรณ์การแพทย์มาตรฐานระดับสากล ไม่ว่าจะเป็นที่ตรวจน้ำตาลในเลือด แบบพกพาใช้งานง่าย หรือต้องการดูเครื่องตรวจน้ำตาลในเลือด และอุปกรณ์เสริมทั้งหมด เรามีสินค้าคุณภาพพร้อมให้คำปรึกษา เพื่อให้คุณและคนที่คุณรักมีสุขภาพที่ดีในทุก ๆ วันครับ
แหล่งอ้างอิง (References)
Mayo Clinic. (2023). Hemoglobin test – Mayo Clinic.
Cleveland Clinic. (2022). Hemoglobin Test: Normal, Low & High Range.
National Institutes of Health (NIH). (2022). Hemoglobin test. U.S. National Library of Medicine.
คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล. ภาวะโลหิตจาง (Anemia).
